Hoogbegaafdheid: lust en last

Introductie

Ieder individu kent een eigen set aan talenten en persoonlijkheidskenmerken. Het is voor ieder individu een uitdaging om de eigen set optimaal te benutten, om te leren omgaan met beperkingen én om te ontdekken hoe je ingesleten patronen kan doorbreken. Als coach is het mijn vak om mensen in dit proces te begeleiden.

Soms krijgt zo’n set aan talenten en persoonlijkheidskenmerken een stempeltje. Enerzijds is dat fijn, omdat het herkenning geeft: er zijn meer mensen zoals jij, en er is een aanwijsbare oorzaak voor dingen waar je tegenaan loopt. Anderzijds doet elk stempeltje onrecht aan jouw specifieke set aan talenten: je wil jezelf ontwikkelen op grond van jouw eigen ervaringen, jouw eigen talenten en jouw eigen ambities.

Eén van de “stempels” die ik als coach regelmatig tegenkom is “hoogbegaafd”. Soms zijn mensen zich zeer bewust van hun hoogbegaafdheid, soms juist helemaal niet. In dit artikel geef ik duiding aan het begrip “hoogbegaafd”, schets ik een aantal veel voorkomende coachvragen en licht ik toe op welke wijze coaching kan bijdragen aan het optimaal omgaan met deze specifieke set aan talenten.

Hoogbegaafdheid – wat is dat eigenlijk?

Hoogbegaafdheid is een set van kenmerken zoals ieder mens een eigen set van kenmerken heeft. Het is dus geen ‘harde’ diagnose, maar een beschrijving.

Allereerst is het van belang om het onderscheid te maken tussen ‘Hoog-begaafd’ en ‘Hoog-intelligent’. Hoog-intelligent is een kwalificatie die louter samenhangt met een hoge score op gestandaardiseerde intelligentietests. Dat gaat dus vooral over cognitieve capaciteiten, zoals logisch redeneren, snel leren en analytisch denken. Hoog-begaafdheid gaat verder dan alleen intelligentie; het omvat vaak ook talenten als grote creativiteit, sterke intrinsieke motivatie en taakgerichtheid en een bovengemiddelde intensiteit in denken en voelen (sensitiviteit).

Uit onderzoek naar alle vormen van neurodiversiteit blijkt dat hoogbegaafdheid relatief vaak samenhangt met diagnoses als ADHD of autisme. Belangrijk is om te onderkennen dat je deze statistiek niet mag omkeren: niet elke hoogbegaafde draagt kenmerken van ADHD of autisme met zich mee! Wél is het relevant om deze samenhang te toetsen, en daarmee te bepalen welke interventies (coaching? therapie?) relevant zijn.

Hoogbegaafd – wat betekent dat in de werkomgeving?

Hoogbegaafden kunnen dus niet alleen sneller denken en meer onthouden, ze hebben ook een andere manier van leren en een andere manier van problemen benaderen.
In de praktijk kan hoogbegaafdheid zich uiten in:
– uitmuntende prestaties in specifieke vaardigheden,
– een grote nieuwsgierigheid,
– een sterk rechtvaardigheidsgevoel,
– het snel kunnen doorzien van ingewikkelde situaties
– grote gevoeligheid voor prikkels,
– perfectionisme wat gepaard gaat met faalangst,
– een groot verantwoordelijkheidsgevoel,
– een behoefte aan zelfstandig werken en moeite met autoriteit. 

Veel hoogbegaafde mensen functioneren uitstekend, zowel privé als in werksituaties. Zij zijn zelfs heel gewenst en gewild in de complexe en snel veranderende tijd waarin wij leven: het probleemoplossend vermogen waarover zij beschikken, in combinatie met kritisch kunnen denken, verbanden leggen die niet direct voor de hand liggen en een sterk doorzettingsvermogen komen juist in deze tijd zeer van pas.

Tegelijkertijd kom ik in mijn praktijk regelmatig coachvragen tegen die raken aan de positie van hoogbegaafden in de werkomgeving. Een greep:

Problemen in de samenwerking

Hoogbegaafde mensen overzien de situatie sneller en lopen in hun denken vele passen voor op hun collegae. Ze snappen vaak niet ‘dat ander het niet ziet’. Dit leidt tot wrijving in de samenwerking. De hoogbegaafde collega ergert zich aan de traagheid van de anderen. Anderen vinden de hoogbegaafde collega arrogant overkomen, zeker als hij of zij na verloop van tijd, wanneer het voorspelde scenario uitkomt, aangeeft: “dat zei ik jullie toch al”.

Overprikkeld zijn

Een hoogbegaafd persoon ziet veel van wat er in zijn omgeving gebeurt; dat alleen kan al tot overprikkeling leiden.

Daarnaast leidt het gevoel voor te lopen op collegae en het eindplaatje al helder hebben geregeld tot ‘het allemaal zelf gaan doen’. Dit wordt versterkt door de neiging om te compenseren voor wat er in de organisatie mogelijk misgaat of wat er nog ontbreekt.  Deze aspecten leiden tot (té) veel hooi op de vork, met als risico overprikkeling en soms zelfs uitval.

Een tweede vorm van overprikkeling is juist gelegen in het fenomeen dat de hoogbegaafde steeds zijn of haar best doet om zich aan te passen.

Conflicten op de werkvloer

Bovenstaande gedragsaspecten, gecombineerd met een bovengemiddeld perfectionisme én een kritisch-toetsende attitude, geven een aanmerkelijk risico op conflicten. Conflicten met directe collegae, met leidinggevende(n) en met collegae van andere afdelingen omdat zij het als onplezierig ervaren dat iemand ‘hun’ taken bekritiseert of overneemt.

Zingeving en risico op een ‘bore out’

Hoogbegaafde medewerkers hechten bovenmatig sterk aan nut en efficiëntie. Wanneer die in zijn of haar ogen ontbreken, wordt soms de kont tegen de krib gegooid. Dat kan leiden tot demotivatie, verveling of somberheid. Een gebrek aan waardering kan deze gevoelens versterken.

Hoogbegaafd – wat kan coaching jou brengen?

Robert Sternberg (psycholoog en hoogleraar menselijke ontwikkeling) verwoordt het als volgt: ‘Niemand is overal goed in. Wat begaafde mensen net iets meer onderscheidt, is dat ze beter weten op welk terrein ze hun meest succesvolle bijdrage kunnen leveren.’
Een belangrijk uitgangspunt daarbij: ‘de ware meting van intelligentie is niet een testscore, maar iemands bereidheid zijn of haar talenten te ontwikkelen’.

Juist in het ontwikkelen én benutten van specifieke talenten kan coaching een belangrijke rol spelen.

Vanuit mijn jarenlange praktijkervaring maak ik daarbij eerst een kanttekening. Veel vraagstukken zijn relatief universeel; ze horen bij een bepaalde levensfase of loopbaanfase. Als hoogbegaafde kan je de neiging hebben om jouw vraag aan je hoogbegaafdheid te koppelen. De kunst is dan om een stapje terug te doen.

De eerste vraag in coaching gaat vaak over (h)erkenning. De één is zich zeer bewust van zijn of haar hoogbegaafdheid, de ander ervaart wel de gevolgen maar heeft geen beeld bij de oorzaken. In de eerste fase gaat het dan ook om bewustwording en de achterliggende patronen. In deze fase zal onder andere psycho-educatie aan bod komen. Dit geeft inzicht in eigen én andermans gedragspatronen en daarmee een basis om te oefenen met ‘nieuw’gedrag’. Een voorbeeld is het fenomeen dat de hoogbegaafde vele stappen vooruit is ten opzichte van veel van de collegae. De ander kan niet sneller; de hoogbegaafde kan wel een stapje terug en de collegae in een gepast tempo meenemen. Dit vergt geduld, maar is veelal effectief en ieder kan in zijn of haar kwaliteit gewaardeerd worden.

De bredere vraag die voortkomt uit de psycho-educatie is hoe je om gaat met je omgeving. Op welke aspecten kan en wil jij je aanpassen? Op welke aspecten kan je invloed uitoefenen op jouw omgeving? Wat is voor jou eigenlijk de goede omgeving?

Ten aanzien van ‘de omgeving’ kan coaching een aantal handvatten bieden. Ik geef een aantal voorbeelden.
Werkend in loondienst kan het helpen wanneer de leidinggevende meer begrijpt van hoogbegaafdheid. Een goed voorbereid driegesprek (coachee-leidinggevende-coach) kan veel ophelderen. Door samen te bespreken hoe de leidinggevende de coachee het best kan faciliteren ontstaat ruimte en begrip, wat kan leiden tot praktische aanpassing van werkomstandigheden, taakverdeling en collegiale afspraken.
Tegelijkertijd komt het veel voor dat hoogbegaafden deze dilemma’s al eerder uit de weg zijn gegaan en de keuze hebben gemaakt een eigen bedrijf op te zetten. Het ondernemerschap biedt een uitweg uit een mogelijke sleur, maar heeft ook risico’s ten aanzien van perfectionisme en overbelasting. Hoe ga jij hier mee om? Welke structuur bied jij jezelf?

Kortom, bewustwording en dialoog kunnen helpen om de goede omgeving te kiezen of jouw huidige omgeving positief te beïnvloeden. Belangrijker is dat jij op grond van de reflectie over jouw talenten en ervaringen ook de verantwoordelijkheid neemt om zelf vorm te geven aan jouw persoonlijke ontwikkeling.

In mijn ervaring liggen daar bij veel hoogbegaafden twee voor de hand liggende en bereikbare kansen.
In de eerste plaats gaat dat over de bewustwording én het doorbreken van gedragspatronen. Zo is een hoogbegaafde vaak gewend om kritisch te zijn op anderen. Is dat wat je wil? Of kan je leren om jouw ‘kritiek’ of ‘irritatie’ om te zetten in een uitgesproken wens? Om dit te bereiken gaan we aan de slag met de driehoek denken-handelen-voelen.
In de tweede plaats zijn veel hoogbegaafden gewend dingen “in hun hoofd” op te lossen en zijn daarmee ook vooral druk in hun hoofd. Het doen van lichaamswerkoefeningen (uit het ‘volle’ hoofd komen en lichaamssignalen ervaren en benutten), is dan vaak een mooie en bevrijdende ingang, juist als tegenhanger van het snelle cognitieve denken.

Uiteindelijk gaat coaching over bewuste keuzes maken. Hoe ga je om met jouw specifieke set aan talenten? Op welke aspecten wil je werken aan jouw eigen patronen, en op welke aspecten kan je leren effectiever met je omgeving om te gaan?

De investering die je in jezelf doet maakt het verschil: ervaar je hoogbegaafdheid als een lust of als een last?

Interesse?

Herken jij jezelf in de geschetste vragen?
Ben je leidinggevende en herken je de patronen bij één van je teamleden?
Neem dan contact op, of maak gebruik van het vrijblijvende kennismakingsgesprek op korte termijn!

Verantwoording: Dit artikel bevat een synthese van mijn kennis, inzichten en ervaring. In de loop der jaren heb ik vele bronnen geraadpleegd. Een paar quotes (Sternberg) heb ik letterlijk overgenomen uit een artikel in Psychologie Magazine.